BMG
Stichting Bossche Milieugroep

Jaarverslag:

De toestand van de Bossche Flora 2013

In 2012 begon het voorjaar extreem vroeg Voor 1 april stond veel al in bloei en stonden de Pinksterbloemen al in bloei. In 2013 startte het voorjaar extreem laat. Pas na 1 mei begon het warmer te worden.  De Slanke sleutelbloemen in Rosmalen stonden weer prachtig in bloei. Ook enkele Dotterbloemen aldaar. Die plant neemt dramatisch af. Begin mei stond in de Koornwaard nog  maar weinig Springzaadveldkers.

Wat betreft de flora begint het jaar altijd op de dijk bij de Moerputten met dit jaar 180 bloeistengels van Gulden sleutelbloem. (80 in ’08, 30 in ’09, 140 ’10 370 ’11) Hopelijk wordt een keer de enorme bramenstruik weggehaald. Meer en meer zie je overal bramen op komen. Daarnaast breiden de distels zich enorm uit. Een slechte zaak.  Onderhoud is nodig. 

Later stond ook de Stijve wikke (ook in 2012) in bloei tezamen met Aardaker. De soorten weten zich goed te handhaven maar de dijk verruigt enorm en afmaaien is hard nodig. Er staat ook Hemelsleutel en een oude Appelboom (vol prachtige appels) die ik altijd over het hoofd had gezien. 
Aan de noordoost zijde heeft men dit jaar de blauwgraslanden niet gemaaid. Nog maar één Hondsviooltje gezien en geen Veenmelkviooltjes meer. Overal begint opschot van berken te komen. Aan de zuidzijde stonden aardig wat Veenmelkviooltjes op de bijenweide die ook goed vochtig was. Op de meest zuidwestelijke weide breidt Veenmelkviooltje zich uit en was het lekker drassig. 
Aan de noordwestzijde zet de ontwikkeling zich op een positieve manier door. Het natuurontwikkelingsgebied doet het goed (maar moet worden bijgehouden anders groei het vol met Riet, Berk, Den en Wilg. De Rietochrissen breiden zich uit  6 in 2009, 18 2010, In 2011 wat minder maar het was ook een erg droog voorjaar in 2012 maar liefst 54 ! maar in 2013 wel honderd.
Voor het eerst heb ik er ook twee gevlekte orchissen gezien.  
In 2013 stonden er op de noordoostelijk weide langs het pad 30 maar op de blauwgraslanden zelf geen meer. Dat is wel anders geweest. Op de meest oostelijke weide  kwamen (als gebruikelijk de laatste jaren 4 Rietorchissen voor..

De Kruipende moerasweegbree, die uiterst zeldzaam is, kwam in 2008 op wel vijf plaatsen voor maar in 2009 en 2010 nog maar op één. In 2011 en 2012 weer op drie plekken en ook op diverse plekken op een verscholen veldje in de Moerputten. In 2013 ook.
In 2009 kwam er weinig Moeraskartelblad voor maar in 2010, 2011 veel. In 2012 nog meer en prachtig tussen uitbreidende Grote ratelaar. In 2013 wat minder. Daarnaast Waterviolier, Krabbescheer, Grote Boterbloem, Moerasmuur.
Omdat de sloten zijn geschoond kwamen er veel minder Grote boterbloemen voor dan het jaar er voor. Het schonen gebeurt niet op een goede manier. De Spaanse ruiter doet het heel goed.
Het grasje Bevertjes komt zowel aan de noord als zuidkant voor en stond er in 2012 goed bij. In 2013 wat minder

De vlinder het Gewone Pimpernelblauwtje doet het nog steeds goed. Ze breidt zich uit richting de Spoordijk. Daar heb ik in 2013 ook een exemplaar gezien. In 2011 kwam ik er ook een tegen aan de noord-oost zijde. In 2013 daar niet meer.

Op het nieuw geplagde deel aan de noord-west zijde waren naast de Rietochissen en twee Gevlekte orchissen ook  te zien zeldzame soorten als Stijve ogentroost, Kleverige ogentroost, Herfstbitterling, Ronde en Kleine zonnedauw, Moeraswolfsklauw, Echt duizendguldenkruid en Grote Boterbloem. Daarnaast meer algemene soorten als Naaldwaterbies, Grote waterweegbree, Grote egelskop, Moerasrolklaver, Pitrus, Mattenbies, Veldbies te zien. Moeraswederik heb ik niet meer waargenomen. Veel sloten bevatten Waterviolier, Kikkerbeet, Holpijp en staan de droge stukken vol met gewoon Biggekruid. In mei stonden de velden vol met Grote ratelaar en ook Moeraskartelblad was er overdadig te zien. Er stond dit jaar veel minder Echte koekoeksbloem. 
In 2010 en 2011 en 2013 stond er Herfstbitterling (rode lijst 4). De plant is nog nooit het binnenland van Nederland is waargenomen. In 2012 waren ze (bijna) allemaal verdwenen en heb ik er geen één meer in bloei gezien. In 2013 stonden er nog maar drie exemplaren.  Toch niet hun milieu ?  Daarnaast staat er Bleekgele droogbloem (die afneemt door de successie) en massaal Moeraswolfsklauw (rode lijst 3) en Kleine zonnedauw (rode lijst 3). Er bevindt zich ook een zich uitbreidende populatie Ronde zonnedauw. Echt duizendguldenkruid breidt zich ook uit  en ook is er de eerste Blauwe knoop samen met Dop- en Struikhei is er te zien. 

In 2010 vond Hannes Brummer er Wilde Weit. Het is een rode lijst één soort die nog maar op drie plekken in Nederland staat. Dit is de vierde ! Hoewel er voor gezorgd is dat er op die plek niet gemaaid werd, is de soort in 2011 niet meer te aanschouwen geweest. Ook in 2012 en 2013 niet. Wel vond Hannes Brummer als eerste de prachtige Stijve ogentroost.  Nu in 2012 en 2013 staan de soort er op meerdere plekken en soms overdadig. Prachtig.
Een andere nieuwe soort in de Moerputten is de Kleverige ogentroost, een plant die wat lijkt op de Grote ratelaar.In 2012 waargenomen op twee plekken in 2013 nog maar op één plek.
Ondanks de restauratie van de pijlers van de brug is de Steenbreekvaren behouden gebleven. Een mooi succes van de SBB.
Langs het nieuwe knuppelpad staat Grote watereppe, Gelderse roos, Waterviolier, Melkeppe, Moeraswolfsmelk. Op de andere velden zie je in de greppels veel Wateraardbei en Waterdrieblad. Naast Moerasspirea, Gele lis, Grote pimpernel, Blauwe knoop, Gulden roede, Moerasandoorn, Moeraswederik, Moerasrolklaver etc.
In het Bossche Broek stonden in 2009 nog enkele exemplaren van Vogelmelk. In 2011 nog  2 exemplaren maar in 2012 en 2013 niet meer gezien. Naar mijn idee bloeide er veel minder Moeraskartelblad en Koekoeksbloemen dan vorig jaar. Ook weinig veenpluis.  Het leek er op dat door het weer de grassen de overhand hadden en er weinig bloemen te zien waren. Net als in de Moerputten bloeit er ook Kleverige ogentroost en de soort doet het zelfs goed. Op het pad staat ook Stijve ogentroost. Ook is er een vindplaats van wel honderd Riet- en Vleeskleurige orchissen. Draadrus staat er nog op de meer open natte plekken. Zeker vier vindplaatsen. Het was dit jaar uitermate nat hetgeen in het voordeel is van de plant. In 2011 stonden in een berm drie Rietorchissen te bloeien. In 2012 heb ik ze niet meer gevonden maar in 2013 stond er nog één die net niet weggemaaid was. De Beemdkroon was ik kwijt in 2010. Hij stond er weer in 2011 in 2012 weer verdwenen en in 2013 weer aanwezig. Ook staat er nog steeds in één sloot (al jaren) Grote Boterbloem. De Dotterbloem zie je steeds minder. Met Wateraardbei gaat het goed maar de sloot waar hij mooi te zien was is gedempt. De Lange erepijs staat er ook nog steeds. Ook dit jaar waren er weer Ooievaars. Het Veenpluis breidde zich in 2009 uit en dat is een teken van verzuring.  Het is een mooi gezicht maar eigenlijk een minder goed teken. In 2010 stonden er volgens mij beduidend minder en in 2011 was het een van de weinige bloeiende planten (vanwege de droogte) en in 2012 en 2013 heb ik ze bijna niet gezien. Op de dijken komt veel Bont kroonkruid voor naast Vijfdelig- en Muskuskaasjeskruid. Ook staat er (voor het eerst ?) Aardaker.     
In het Bossche broek zuid (landgoed de Pettelaar) kwam ik voor het eerst Dubbelloof tegen. Die stond er in 2012 ook nog naast prachtige Koningsvarens. In 2013 niet meer gevonden. Voor het eerst heb ik in "de Meer" ook de Moeraslathyrus gezien naast veel Poelruit, Wateraardbei, Moeraskruiskruid, Moeraskartelblad, Spaanse ruiter.  De Kleine ruit staat er nog steeds (maar plant zich niet voort)
Langs het Drongelens kanaal is Veldkruidkers erg op zijn retour en heb ik in 2012 niet meer waargenomen. 2013 ook niet meer. Alleen nog op een andere plek. Men kan er nog wel de zeldzame Rozetkruidkers vinden. Die was op een aardig aantal plekken te vinden ook in 2010 en 2011 en 2012. In  2013 nog maar drie. Mogelijk was het voorjaar te koud.
Er staat ook veel Lange ereprijs.

Verderop de Gement in ligt het eerst geplagde deel. Daar vind je (in 2013) Akkerviooltje, Grote ratelaar, Echte koekoeksbloem, Wit vetkruid, Veenpluis, Ruig vergeetmenietje, Blauwe zegge en Voszegge. Aan de overkant liggen nieuwe delen die zijn afgeplagd. Daar stond opeens Moerasandijvie (een rode lijst soort). ook prachtig Waterranonkel. 
Bij Crevecoeur stond in 2009 massaal Brede ereprijs te bloeien. Een prachtig gezicht. In 2010 en 2011 ben ik niet wezen kijken.In 2012 stonden er nog wel exemplaren maar net meer zoveel als in 2009. Er lagen koeien op. In 2013 niet geweest maar de boswachter heeft voorkomen dat de koeien er konden komen. Wel waren er weer veel Kaardebollen te zien b.v. op de plek waar vroeger de sluis lag.   

In de Koornwaard is veel aan het veranderen. Het Ooybos (met bladmossen voor die zeer specifiek zijn voor zachthoutooibossen. als Uiterwaardenmos, Riviersterretje, Halve maantjesmos (levermos) en Gewoon viltsterrenmos maar ook met bevers) is in 2012 gerooid. In 2013 begint de Zuid Willemsvaart vorm te krijgen). Op mooie dagen is de recreatiedruk langs de rivier enorm.

Voor 2009 stond In de Koornwaard Brede ereprijs nog maar op twee plekken. In 2009 heb ik de plant niet meer gezien en in 2010 en 2011 stond hij op nog maar één plek. In  2012 weer niet meer gezien. In 2013 op drie plaatsen. Prachtig. In 2008 was Zandwolfsmelk zeer op haar retour en tussen de Bramen lijkt het er op dat er nog maar één exemplaar stond. In 2009 was de soort echt verdwenen. In 2010 was het stuk weer open gemaakt en kunnen koeien erover naar het water gaan maar in 2011, 2012 en 2013  heb ik de soort niet meer gezien. Ook Wilde tijm is verdwenen. Vermeldenswaardig is  Springzaadveldkers, Geoord en Knopig  helmkruid en Groot warkruid. Ruige weegbree stond er in 2011 prachtig bij totdat RWS er natuurlijke oevers ging aanleggen. Waarschijnlijk hebben ze dat niet overleefd. Vanaf 2011 niet meer gezien. Alweer een gevoelige slag in de biodiversiteit rond 's-Hertogenbosch. Toch stond in 2012 nog één exemplaar gezien op een geheel andere plek, namelijk op de dijk langs het pad. In 2013 weer niet meer waargenomen. Ook Veldsalie doet het niet best. Er staan maar enkele bloeiende pollen. In 2009 was de beweiding er te gering en 2010 juist te veel !  Er hebben ooit vele tientallen exemplaren gestaan. In 2011 nog maar op één plek !!! In 2012 is er niet beweid tot eind juni en stond er Veldsalie op zes plaatsen !.In 2013 op 9 plekken.  Karwijvarkenskervel wordt als maar gemaaid nog voordat ze bloemen kunnen vormen. Waarschijnlijk staan er nog wel een hoop. Ook in 2012 toen het weiland voor het maaien er fantastisch bij lag. Eén zee van gele bloemen maar de Karwijvarkenskervel was al weer gemaaid voordat ie in bloei kon komen. Dat gebeurde drie keer achter elkaar !. Ook is er nieuwe soort aangewaaid Wilde marjolein. Er staat één grote pol die er ook al stond in 2008 maar  In 2009 is er een bij gekomen op het talud van een krib. In 2010 konden de koeien er bij en kwam hij niet in bloei en de plant op de krib heb ik niet meer gezien. In 2011 was hij ook maar op één plek te zien maar in 2012 en 2013  was de tweede vindplaats weer zichtbaar. Er is zelfs een derde vindplaats bijgekomen. Langs het water bevindt zich ook nog enkele groeiplaatsen van Kleine aster.  Er bestaan ook vindplaatsen van Vogelmelk (24x) maar in 2013 (niet) meer gezien. Ook Zacht vetkruid komt er voor. Voor het eerst stond er ook Grote bevernel in 2011 maar in 2012 en 2013 niet meer gezien. Wel was Grote Kaardebol een nieuwkomer. Langs het water is de Blauwe waterereprijs regelmatig te zien maar in 2013 niet meer. De grote recreatiedruk zal een reden zijn.  De Knikkende distel siert de open stukken op en regelmatig kom je Goudhaver en Kamgras tegen. Ook staat er sinds lang geleden weer Grote engelwortel. Regelmatige gasten zijn Kattedoorn, Moerasadoorn, Echte valeriaan, Glad walstro, Rivierkruisdistel, Moeraskruiskruid, Boerenwormkruid, Muskuskaasjeskruid.

Op een aantal kribben staat Groot warkruid. Ook Heggedoornzaad begint meer voor te komen.  In het najaar kwam ik er ook nog rode ogentroost tegen, een soort die ik nog nooit in 's-Hertogenbosch had gezien.    

In de Uiterwaarden Maaspoort zag ik in 2009 voor het eerst Kleine bevernel. Die stond er ook in 2010 tezamen met Karwijvarkenskervel.  Ook in 2013. De Vogelmelk doet het er goed in 2009 en misschien nog wel beter in 2010 meer dan 100 exemplaren. In 2011 maar met 30. In 2012 en 2013 ook aanwezig maar niet geteld. Nieuwe soort in 2009 was het Geoord helmkruid (in 2011 weg) in 2010 Voszegge (rl 3) en ook daar is de Kleine aster  waar te nemen. Daarnaast Heggedoornzaad, Mierikswortel, Groot warkruid, Pastinaak, Blauwe waterereprijs, Zwanebloem, Brede wespenorchis, Gulden roede en Kransmunt.

Bij Bokhoven staan de Weidekervels (RL 1) nu nog maar op één plek met 35 bloeistengels. Iets verderop staat nog één exemplaar.  Er was met de gemeente overeen gekomen pas laat te maaien. Net als in 2012 maaide men weer te vroeg !. Helaas staan ze zo dicht langs de kant van de weg dat er vroeg of laat iemand overheen rijdt.

Langs de dijk bij het wieltje is weer Karwijvarkenskervel waargenomen op de plek waar zich ooit de hoofdmacht bevond. Na de dijkverzwaring was alles verdwenen maar dit jaar is het eerste exemplaar weer teruggekeerd. In 2012 stonden er drie exemplaren.  Helaas ook weer te vroeg gemaaid. In 2013 weer maar één. Er staat ook enkele Gewone agrinonie's.  De plant staat ook verderop langs het kanaal tezamen met enkele pollen met Grasklokjes.  De bermen zijn rijk aan cichorei.  Aan het hek stond in 2011 geen Heelblaadjes meer maar wel bij de waterpartijen langs de kastelen staat.  
Aan de voet van de dijk (aan de westkant) heeft men aan natuurontwikkeling gedaan en heeft men stukken afgegraven. Daar staat nu heel wat Echt duizendguldenkruid, naast één prachtig groot (wit) exemplaar van Mottenkruid (in 2011 en 2012 en 2013 niet meer) en Kleine aster. Allemaal soorten die je niet veel tegenkomt. Ook Kruipend zenegroen is er te aanschouwen. Op andere afgegraven stukken bij de kastelen staan Kroontjeskruid, Gele kamille, Rolklaver en een Kleine aster.

Wat verderop langs de Hennenweide staat ook Karwijvarkenskervel (5 x) en wat grasklokes met Grote pimpernel.
De Tripmadam (rl 3)  is weer prachtig te zien langs het kanaal Henriettewaard Engelen. De groenstrook langs het fietspad in de polder bevat prachtige Grote pimpernellen, Karwijvarkenskervel, Knoopkruid en Grasklokjes.
Langs de Franse wielen staat de Grote watereppe, Zwanenbloemen, Moerasrolklaver, Blauwe waterereprijs, Blauw Glidkruid, Watermunt, Akkermunt en Kransmunt. Polei zou er kunnen staan maar die kan ik maar niet gevonden krijgen. Verder  velden vol Akkerdistels, Veldzuring en Jacobskruiskruid. De natuur is er echt in ontwikkeling naast de runderen, de paarden en de grote groepen Canadese ganzen die er zitten. Uiteraard kan men er ook Roodborsttapuit, Puttertjes en Kneutjes tegenkomen.
Op de Heinis was Hartgespan (Rl 1) verdwenen en ook Genadekruid (Rl1) heb ik er nooit meer gezien. In 2012 en 2013 stond er weer één exemplaar van Hartgespan te bloeien !  Langs de Aa achter Hintham kwam ik in 2012 ook een exemplaar tegen. Het beheer in de Heinis is dramatisch en de pracht van weleer is grotendeels verdwenen. Wel staat er Gekielde dravik en Stinkende Balote. De Springbalsemien woekert er weelderig. Voor het eerst stond er Vingerhoedskruid en in 2012 kwam ik Rechte ganzerik tegen, een plant die je niet vaak ziet. 2013 niet meer. Het talud van de dijk bij het meest oostelijke wiel is is door wanbeheer nu compleet begroeid met enorme ondoordringbare bramenstruiken. Ooit was het mooi bijgehouden en was het een open bloemenrijk taluud van waar men op een bankje zittend kon uitzien over het wiel. Het bankje staat er nog maar is onbereikbaar en het uitzicht is verpest. Nieuw beheer is doorzakelijk.   
Op de Wamberg staat Waterdrieblad, Grote watereppe, Melkeppe,  Brede Wespenorchis en her en der prachtige Koningsvarens. Bij Coudewater zijn vermeldenswaard Draadrus en ook Oranje havikskruid.
Jan Maasen heeft in 2011 langs een nieuw aangelegde plas- draszone bij de Grote Wetering de Volttende bies (Elogiton fluitans, RL4) gevonden naast Veldrus, Blaaszegge, Hoge cyperzegge, Drijvend fonteinkruid, Gewoon watervorkje, zelfs Blauwe zegge en mogelijk Kwelmoerasdikkopmos (moet nog nader gecheckt worden). Het milieu wordt bepaald door sterke ijzerhoudende kwel (fosfaatbinding).
Bij de Grote wielen vond ik in 2011 twee exemplaren Moeraswederik en vier Voszeggen naast broedende kluten die drie jongen hebben gekregen.
Mooi is ook te vermelden dat langs het Engelermeer Schaafstro staat naast een Zwanebloem, Blauw glidkruid, Grote watereppe en Agrimonie. 
Langs die Binnendieze staat natuurlijk massaal Klein Glaskruid (Rl 4) maar ook zie ik steeds meer plaatsen met Tongvaren (beschermd) b.v. op de vrij nieuwe muurtjes bij de Weichselboom aan de parklaan. De Gele Helmbloem doet het ook prima. In 2007 is ook de Steenbreekvaren weer aangetroffen (aan de brede Haven). Dit jaar is er een nieuwe vindplaats aangetroffen door Johan Mees bij de Zusters van Orthenpoort en bij de overslagterminal.   

Op een industrieterrein staat de Gevlekte orchis. Hij deed het in 2008 en 2009 minder goed dan in 2007. Er stond in 2008 en 2009 niet één Gevlekte orchis meer langs de kant van de weg.  Alleen aan de overkant (dat in bezit is van een bedrijf) waren ze nog waar te nemen. In 2010 stonden diverse exemplaren weer prachtig in bloei en zelfs op een nieuwe plek. Het beheer is er dit jaar door de gemeente weer prima aangepakt !. De kanten zijn vrij gemaakt van struiken zodat we waarschijnlijk in 2011 weer volop kunnen genieten van de prachtige orchideeën. En dat bleek het geval..Wel veertig op diverse plekken en als altijd met bijzonder mooie exemplaren. In 2012 had men de kanten gemaaid en waren er maar weinig orchideeën te zien. 2013 was een goed jaar. Alleen had de nieuwe eigenaar van het grote overslagcentrum de kanten zodanig bewerkt dat er geen orchideeën stonden. Helaas.

 

Welriekende nachtorchis

 

Brede wespenorchis

Koornwaard

 

Rietochris

Moerputten

 

Rietrchis

Moerputten

 


 
De orchideeën van 's-Hertogenbosch.

Bij Heeswijk staat tegenwoordig zelfs de Bijenorchis ook in 2011.In 2012 was de berm gemaaid in de bloeiperiode.
In Rosmalen en bij de Zuid Willemsvaat kan men nog wel eens Grijskruid tegen komen. In een plantsoen in Rosmalen groeit de zeldzame Klimopbremraap !
Verder Gele maskerbloem (Weidonklaan) Aarereprijs, Konings- en Keizerskaars (Stenenkamerstraat), Bonte wikke (diverse plaatsen).
In 2008 werd ergens (ik zeg niet waar) is in 's-Hertogenbosch Waterlepelje (Rl 1) waargenomen.
In 2009 is voor het eerst de Welriekende nachtorchis gesignaleerd in Den Bosch. Ook voor deze soort is het beter niet te zeggen waar. In 2010 stond hij er ook nog. In 2012 heb ik hem niet meer gezien maar iemand vertelde dat de stengel was geknakt. Was een onverlaat er op gaan staan ??
In de Gement zou ook Drijvende waterweegbree voor moeten  komen. Het is een Natura 2000 soort. Ik heb hem nog niet mogen aanschouwen. Wie hem wel ziet of heeft gezien. Ik hou me aanbevolen. Het is wel waargenomen in de IJzeren man.
Aandachtsoorten waar ik niet goed naar heb kijken en die ik dit jaar dus niet gezien heb..
Moerasviooltje Bossche Broek, Smal fakkelgras Koornwaard, Kleine valeriaan ‘De Geul” bij de Pettelaar, Rivierfontijnkruid (Rl 1) Crevecoeur        

Aanvullingen van Jan Maassen
 
Groot touwtjesmos , zeldzaam en rode lijst soort,  groeit op en knotwilg in de grienden van de Maaspoortuiterwaarden. Eveneens zeldzaam maar minder spectaculair  zijn  Spatelmos en Vossenstaartmos, die binnen  het zelfde griend groeien. De combinatie van genoemde soorten is kenmerkend voor “oud hout” en daardoor van bijzondere ecologische betekenis. Wrang is dat ik onlangs geruchten hoorde dat Maas hier gestroomlijnd wordt, wat verdwijning van de waardevolle oude grienden kan betekenen. Gelet op de sporen en burchten binnen dezelfde grienden gaat het blijkbaar bijzonder goed met de Bossche bevers!
Nog wat nader onderzoek gedaan naar mossen langs de oevers van de Maas. Zeer frequent komen hier Gewoon kribbemos,  Gesnaveld boogsterrenmos en Riviersterretje voor. Landelijk zeldzaam maar langs de grote rivieren gewone soorten.
Naar aanleiding van je verslag nog de volgende aanvullingen en een enkele  opmerking.
-Der Koningsvaren komt ook massaal voor binnen de houtwallen noord van de Grote Wetering tussen Coudewater en de Loofaard.
-Mijn Kweldikkopmos is ondertussen gedetermineerd als een vorm van Gewoon dikkopmos (zeer algemene en bedriegelijke soort).
-Ook aan mijn vondst van Blauwe zegge twijfel ik; kan de soort niet terug vinden en kan de vondst niet rijmen met de standplaats. De waarneming dient in het vervolg geschrapt of gerelativeerd te worden.
-De Herfstbitterling in de Moerputten dien je ook  wat te relativeren, zoals ik vorig jaar al aangegeven heb (komt ook elders binnenlands op heideterreinen voor).
-Voor de Koornwaard is ook  Goudhaver (kensoort stroomdalgrasland) als gras vermeldingswaardig. Vorig jaar kunnen vaststellen dat de soort nog frequent voorkomt (dacht aanvankelijk dat deze aan het verdwijnen was). Goudhaver bloeit iets voor Glanshaver en is daardoor gedurende en korte periode gemakkelijk te inventariseren.
-Ik constateer dat het honden uitlaten op de Koornwaard excessieve vormen begint aan te nemen (worden met busjes aangevoerd) en binnenkort vind hier weer de jaarlijkse mestdumping door boeren op  het paardenweiland plaats.
-Om positief af te sluiten, misschien komen onder invloed van de graafwerkzaamheden verdwenen soorten (Zandwolfsmelk) op de Koornwaard terug.
          
Rob de Vrind